Nee, jij bedankt

Waarom je in Italië zelden 'prego' hoort en de skeelerbaan van Francesca Lollobrigida.

Je kunt een taal aardig leren door grammatica te bestuderen en woorden te stampen (buongiorno is goeiemorgen, wisten Bassie en Adriaan al). Maar om vloeiend te worden heb je praktijkervaring nodig. Want uiteindelijk zit fluïditeit niet in je kennis van moeilijke woorden, maar in uitspraak en vooral in het vermogen op een natuurlijke manier te reageren op sociale situaties.

Welke woorden kies je als een collega vertelt dat zijn oma overleden is? Als een vriendin advies vraagt over een delicate liefdeskwestie? Als je iemand op een aardige manier wil terechtwijzen? Je moet het eigenlijk een keer een moedertaalspreker horen doen om het te weten, al was het maar omdat leerboeken dit soort situaties niet of slecht onderwijzen.

Het simpelste voorbeeld van zo’n sociale situatie, die elke dag terugkomt, is bedanken en reageren wanneer iemand anders jou bedankt. Leerboeken Italiaans vertellen je meestal dat de juiste reactie op grazie ‘prego’ is. Dat zat er bij mij in elk geval diep in, dus ik was verbaasd dat ik toen ik eenmaal in Italië woonde bijna altijd iets anders hoorde.

Ook in mijn lievelingspark Villa Pamphili is de lente aangebroken

In praktijk is figurati het meest voorkomende antwoord op een bedankje, dat letterlijk ‘stel je voor’ betekent, maar in de context van een bewezen dienst simpelweg ‘graag gedaan’. Het is informeel, al bestaat er ook een formele variant (si figuri, ‘stelt u zich voor’), die je wel voorbij hoort komen in winkels.

Verder zijn er di niente en di nulla (‘het is niets’), en het anglicisme non c’è problema of nessun problema, geen probleem. In het Nederlands weet ik dat vooral mensen van een zekere leeftijd dit onbeleefd vinden als reactie op een bedankje. Ik hoor het in Italië niet veel, maar het bestaat wel, net als non preoccuparti (‘maak je geen zorgen’).

Vooral het aantal variaties op ‘graag gedaan’ is enorm en kent een duidelijke rode draad: verbazing die bijna uitmondt in verontwaardiging over het feit dat iemand jou bedankt. Zo kun je ci mancherebbe zeggen: ‘Het zou eraan ontbreken.’ Of ma di che? (‘maar waarvoor?’), vooral in Rome gebruikelijk. Je wéét niet eens waar de ander je voor bedankt. Opties als ma che grazie (‘wat nou bedankt’) of ma ti pare (‘serieus?’) klinken in vertaling bijna agressief, maar zijn juist aardig, iets als ‘ben je mal’ (zeggen mensen dit in reactie op een bedankje?).

Prego lijkt steeds meer iets van de oudere generatie te worden, terwijl jongeren zich liever van de uitdrukkingen hierboven bedienen. Mogelijk is deze conclusie te Rome-centrisch: ik kan het niet helemaal inschatten, maar heb de indruk dat prego in het noorden gebruikelijker is.

De uitdrukking, die letterlijk ‘ik smeek’ betekent, is nog helemaal niet zo oud, leerde ik van woordenboek Treccani. Prego komt pas sinds halverwege de 19^e eeuw voor in het geschreven Italiaans, analoog aan het Duitse bitte en via Oostenrijk-Hongarije binnengesijpeld - nog een reden waarom het in Noord-Italië gebruikelijker zou kunnen zijn.

In de Romeinse horeca is het standaardantwoord op grazie zeker geen prego. Het komt zelfs niet in mijn lange opsomming hierboven voor. Als je bedankend een winkel of restaurant uitloopt, hoor je doorgaans: grazie a lei(/te) of simpelweg a lei(/te). Oftewel, u bedankt! (wel eerst betalen, anders krijg je iets anders te horen)

Verslaggeversgeluk

Vorige week besteedde ik aardig wat tijd aan het nabellen van de woordvoerder van schaatsster Francesca Lollobrigida. Ze won tweemaal goud op de Olympische Spelen in Milaan en liep in de nasleep de ene tv-studio na de andere af. Er was eindelijk aandacht voor het schaatsen in Italië, een kans die ze niet kon laten lopen. Voor een Nederlandse krant had ze dus weinig tijd, voordat ze alweer zou vertrekken naar Heerenveen voor het WK Allround, dat dit weekend gehouden wordt.

Daarom moest ik genoegen nemen met een interview met haar ouders. Ik toog toch maar naar de skeelerbaan in EUR, de wijk met fascistische architectuur in het zuiden van Rome. Al jaren staan de Lollobrigida’s er minstens drie keer per week op wieltjes, op een baan tussen drukke autowegen ingeklemd.

Toen ik eindelijk het juiste hek gevonden had, was de eerste persoon die ik zag lopen een blonde vrouw in een wit olympisch Italië-jack en met gifgroene nagels. Het was de schaatskampioene zelf, die uiteindelijk toch pas twee dagen later naar Nederland bleek af te reizen. Zo komen de dingen soms op het laatste moment goed: een moment van klein verslaggeversgeluk. Het resultaat lees je morgen op de sportpagina’s van de Volkskrant.

Tot slot

Ik nam op olympische doorreis van Cortina naar Milaan een korte pauze in Venetië. Per ongeluk tijdens het carnaval dus het was onprettig druk, maar ik legde er wel dit moment van modern vaderschap vast.